Auteur - Linda van Leuken

Onze midweek Berlijn kan zo in het boekje ‘Lonely Planet pakt uit’. Al tijden wilden we naar Berlijn. We houden van Duitsland en hebben al heel wat Duitse steden gezien. Nu ging het er eindelijk van komen. Berlijn: de hoofdstad met zo’n indrukwekkende geschiedenis en de Muur. Wist ik veel dat ik vooral vier andere muren ging zien.

Op de dag na kerst vertrekken we met de ICE naar Berlijn. Onze visioenen van een strakke hogesnelheidstrein waarbij je je koptelefoon in je armleuning kunt steken spatten uiteen. Niks lekker comfy stoelen of hypermodern treinstel. Gewoon een standaard intercity. Nou ja, we hebben in ieder geval een zitplaats gereserveerd, waar sommige reizigers de hele reis staan. Uitgerust, opgewekt en verwachtingsvol stappen we uit op Berlin Zoologischer Garten. Hét Zoo Station waar U2 een nummer aan opdroeg op hun album Achtung Baby. Cool om hier te zijn! Later deze week zullen we nog gebruikmaken van een metrolijn genaamd U2. Voor nu zweven de lyrics door mijn hoofd:

I’m ready
I’m ready for what’s next
I’m ready to duck
I’m ready to dive
I’m ready to say
I’m glad to be alive

Een stuk overgebleven Muur.

Franka Potente

We nemen de U-bahn naar Adenauerplatz, een plein aan de befaamde Kurfürstendamm, en lopen binnen een paar minuten naar Hotel Franke. Onderweg bespreken we hoe leuk het was geweest als het hotel Franka had geheten, naar de actrice Franka Potente. Franka is een van de gezichten van Duitsland en draagt bij aan de ‘leukheid’ van het land. In Lola Rennt hebben we haar bijvoorbeeld dwars door Berlijn zien rennen. De Friedrichstrasse, Gendarmenmarkt en Wilmerdorferstrasse flitsten voorbij. Nu liggen die op ons te wachten.

Inchecken in het hotel en daarna de stad in voor een hapje. We kiezen voor het Hard Rock Cafe. Ik weet het: niet bepaald Duits, maar ik ben een onverbeterlijke verzamelaar van de shirts. In het HRC waag ik me aan een vegetarische focaccia met groenten. De groenten smaken meer rauw dan gaar, maar het vult. Ik sla een shirtje in en we slenteren voor de tweede keer over de Kurfürstendamm. Deze 53 meter brede avenue wordt door de Berlijners Ku’damm genoemd en ligt vol met luxe winkels als Gucci en Prada. De Champs-Elysées van Berlijn dus. Hier kun je je creditcard eens lekker uitlaten.

Holocaust-monument in wording.

De vier muren

Ik kwam naar Berlijn om de Muur te zien, maar de enige muren die ik voorlopig zal zien, zijn die van de hotelkamer. Onze eerste ochtend in Berlijn en ik ben zieker dan ooit. Met alle verschijnselen van voedselvergiftiging zoals koorts en algehele slapheid, kan ik niks anders doen dan liggen en slapen, terwijl het Berlijnse leven buiten in geluiden aan me voorbijtrekt. Shit! Ik wil zo graag de Brandenburger Tor zien! En de Reichstag! En Checkpoint Charlie! En resten van de Muur… en … en … Zucht, er zit niks anders op dan te blijven liggen tot mijn lichaam weer de kracht heeft om overeind te komen. Het lukt me letterlijk niet om op te staan. Mijn vriend gaat de stad in en maakt extra veel foto’s voor mij. Later brengt hij verslag uit over alles wat hij heeft gezien. Als betermaker neemt hij een maag-kalmerend drankje van de apotheek mee. Én – geweldig – een shirtje met Berlin erop. Het eerste werkt genezend voor mijn lichaam, het tweede voor mijn gemoedstoestand.

Brandenburger Tor.

Reichstag koepel

De Reichstag is indrukwekkend, vertelt mijn vriend. Eén uur stond hij in de kou in de rij. Niet omdat het zo druk was, maar omdat de veiligheidscontrole heel uitgebreid is. Gek is dat niet in deze tijden én in het gebouw van het Duitse parlement. In de nabije omgeving staan ook nog eens veel andere politieke gebouwen, zoals ambassades.

Een van de mooie dingen aan de Reichstag is het samengaan van oud en nieuw. Het gebouw stamt uit eind 19e eeuw, toen Berlijn de hoofdstad van het Duitse Rijk werd en het parlement een representatief gebouw nodig had. Na de val van de Muur werd Bonn de hoofdstad, maar de Bundestag verhuisde in 1999 terug naar Berlijn. Maar de glazen Reichstagkuppel van architect Sir Norman Foster is juist heel modern. Die eivormige koepel kun je betreden. Eerst met een lift naar de voet, dan cirkel je via een galerij langs de glazen koepelwanden verder omhoog. Onderweg kun je een blik werpen op de parlementszaal en vanaf boven heb je een weids uitzicht over de stad. De bovenkant van de koepel is bewust open gelaten, voor ventilatie en om ‘debatten te verspreiden’. Heel wat anders dan toen de Bulgaarse kunstenaar Christo in 1995 de Reichstag inpakte.

Checkpoint Charlie met op de achtergrond Haus am Checkpoint Charlie.

Brandenburger Tor

Na vele uren slaap en apothekersdrank voel ik me na twee dagen goed genoeg om weer te staan. Nog beverig en levend op enkel crackers aan mijn vriends arm, maar de frisse lucht doet me goed. Mijn wilskracht houdt me overeind. Wat ik als eerste wil zien, is de Brandenburger Tor. Daar droom ik al van sinds de lessen bij kunstgeschiedenis. Die machtige toegangspoort met vierspan er bovenop. Ooit het symbool van de scheiding van Oost- en West en later het toneel van de val van de Muur en de hereniging.

Onderweg naar de Tor komen we op de Ebertstrasse langs het monument voor de Holocaust. De 2711 betonnen zuilen van verschillende hoogten zijn nog in aanbouw, maar vormen straks een soort doolhof. Ze staan op een glooiend terrein van twintigduizend vierkante meter, vlakbij Hitlers bunker. De Amerikaanse architect Peter Eisenman wilde een gevoel van desoriëntatie en eenzaamheid creëren. Je kan er straks vanaf elke kant in en zo je eigen route en ervaring bepalen. Ook komt er een ondergronds infocentrum. Wij bekijken het monument in wording vanaf een houten platform. De bouw is in augustus 2003 gestart, maar is datzelfde jaar ook even stopgezet. Het bedrijf dat de zuilen een anti-graffiti-laag gaf, bleek in de oorlog te hebben gezorgd voor het gas waarmee joden zijn vermoord. Een duidelijk voorbeeld van hoe de Berlijnse geschiedenis doorloopt tot het heden. In mei 2005 wordt dit monument geopend, zestig jaar na het einde van de oorlog. In het infocentrum worden dan de namen van de slachtoffers non-stop voorgelezen. Een goede herinnering aan waarom zoiets nooit meer mag gebeuren.

Kaufhauf Des Westens.

Pariser Platz

We naderen de Brandenburger Tor van de zijkant. Normaal raast er verkeer onderdoor, maar vandaag zijn ze op het plein erachter de nieuwjaarsnacht aan het voorbereiden. Het plein ervoor, de Pariser Platz, is een stuk minder open dan ik had verwacht aan de hand van foto’s. Dat komt door de gebouwen die dichtbij de poort staan. Jammer, want zo’n poort oogt imposanter als hij de ruimte krijgt. Maar als ik vanaf de Pariser Platz naar de poort kijk en mijn ooghoeken negeer, is ‘ie nog steeds even groots. De poort werd ontworpen door Carl Gotthard Langhans en veel mensen vonden hem een van de mooiste van de achttien stadspoorten van Berlijn. Nu is hij zelfs de enige overgebleven stadspoort. De zuilen zijn Dorisch en bovenop staat een beeld van de godin van de overwinning die vier paarden aanstuurt. Napoleon ontvoerde het vierspan in 1806, maar een Duitse maarschalk bracht hem acht jaar later terug.

Wat de Brandenburger Tor in mijn ogen vooral bijzonder maakt, is dat hij zo’n grote rol speelde bij de verdeling en hereniging van Duitsland. Eerst was hij het toneel van de Muur, later werd hier feestgevierd door Wessies en Ossies die zich niet langer zo hoefden te noemen.

Hoe is dat commercialisme voor Duitsers die de Muur nog hebben meegemaakt?

Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche.

Checkpoint Charlie

Ik koop een stukje overgebleven Muur bij een winkeltje aan het plein en dan lopen we via een Wurst-kraam even naar de Reichstag, om hem van buiten te zien. Goede security inderdaad. Buiten bekijkt een incognito politieman met een zaklamp uitgebreid de prullenbakken. Weer onder de Brandenburger door, slaan we Unter den Linden in. De lindebomen aan deze lange straat (de langste van Berlijn) zijn prachtig verlicht vanwege de feestdagen. In de middenberm is een schaatsbaan aangelegd. Na wat zijstraten komen we aan bij Checkpoint Charlie. Tijdens de Koude Oorlog was dit de bekendste grensovergang. Tot 1990 was het zelfs de enige grensovergang voor buitenlanders die van West- naar Oost-Berlijn wilden.

Hier staat een kopie van het oorspronkelijke waarschuwingsbord ‘You are leaving the American sector’, met de tekst behalve in het Engels ook in het Russisch, Frans en Duits. Hier was het ook waar in oktober 1961 Amerikaanse en Russische tanks tegenover elkaar stonden. En hier werd op 17 augustus 1962 de Oost-Duitse Peter Fechter neergeschoten tijdens zijn vluchtpoging, waarna de soldaten gewoon toekeken hoe hij doodbloedde! Met deze herinneringen in gedachten is het Checkpoint een beklemmende plek.
Anderzijds is het dat ook weer niet, want je kunt hier op de foto met een nep-Amerikaanse soldaat of een nep-Russische soldaat, compleet met vlaggen. Ook het wachthuisje midden op de weg is nep. Het is een reconstructie van het origineel, dat in het Alliierter Museum staat. Nou begrijp ik dat nog wel. Maar in deze straat vind je ook winkels als Snackpoint Charlie, Russische souvenirs zoals kettingen van amber en communistische legermutsen, en (tegen betaling¬) een stempel zoals die hier ten tijde van de Muur werd gezet. Hoe is dat commercialisme voor Duitsers die de Muur nog hebben meegemaakt, vraag ik me af?

Berlijnse Muur

Veel échter is het drukbezochte Haus am Checkpoint Charlie. Hier vertellen foto’s en teksten de geschiedenis van de Muur, die op 13 augustus 1061 werd gebouwd en op 9 november 1989 weer open ging. Ook is er een expositie over beide delen van de verdeelde stad en eentje genaamd ‘From Gandhi to Walesa, non-violent struggle for human rights’. Maar de meeste indruk maken de voorwerpen waarmee of waarin mensen vluchtpogingen hebben gedaan. Zoals de luidspreker achterin de auto van een band die ging optreden in West-Duitsland. Mensen waren enorm creatief. Zo is op een foto te zien hoe van twee koffers door middel van gaten één ruimte is gemaakt, groot genoeg om een vrouw in te verstoppen. Of een kleine auto waarbij extra ruimte bij de benzinetank was gebouwd. Behalve auto’s gebruikten ze ook heteluchtballonnen en zelfgemaakte vliegers met een Trabant-motor. Eén vluchteling bereikte zelfs de Oostzee, dankzij een mini-onderzeeboot. De grootste vluchtpoging was die van zevenvijftig mensen, die op twee avonden in oktober 1964 door gegraven tunnels de vrijheid tegemoet gingen.

Tussen 1961 en 1989 konden meer dan vijfduizend mensen ontsnappen voorbij de Berlijnse Muur. Het Haus am Checkpoint Charlie speelde daarin een rol. Het was al in juni 1963 geopend en vanuit dit ‘eiland van vrijheid’ direct naast de grens kon de grenspost goed worden geobserveerd. Het Haus verwelkomde alle vluchtelingen en hielp ze met vluchtplannen. Dappere verhalen van dappere mensen dus. Maar ook indringende beelden. Van de ijzeren pinnen die in afrasteringen zaten en zeker voor ernstige verwondingen zouden zorgen bij eventuele vluchtelingen. Ik ben en blijf er stil van.

Mijn vriend boft dat ik niet bij krachten ben, anders had ik me suf gewinkeld in de prachtige in kerstsfeer versierde Friedrichstrasse. Thuis al droomde ik over Quartier 206 en het Berlijnse filiaal van Galeries Lafayette. Maar het is genoeg geweest, ik moet weer gaan liggen. Wel doen we, al wandelend richting metrostation, een beetje aan ‘windowshopping’. En eten we nog een hapje in het café op de hoek bij het hotel.

Strasse des 17. Juni

Weer een dag later voel ik me weer wat sterker en trekken we richting de Strasse des 17. Juni in het park Tiergarten. Vanaf de Hogjägerallee lopen we recht op de Siegessäule af. De ‘zuil van de zeges’ staat op het ronde plein Grosser Stern, van waaruit verschillende straten als armen de stad in reiken. Hij is gebouwd ter herinnering aan de overwinningen van Pruisen op Denemarken en Oostenrijk-Hongarije in 1864 en op Frankrijk in 1871. Eerst stond hij bij de Reichstag, maar in 1939 verhuisde hij hier naartoe. De zuil is 62 meter hoog en bovenop staat alweer de godin van de overwinning, Victoria. Dit keer is ze in goud gehuld. Je kunt voor een uitzicht over Tiergarten omhoog via de wenteltrap, maar wij bekijken de beelden rondom het plein en de eetkraampjes en het podium die ze aan het opbouwen zijn voor de viering van ‘Welcome 2005’. Een enkele kraam verkoopt alvast warme worsten aan de weinige toeristen die hier nog rondwandelen.

Bij station Tiergarten nemen we de S-bahn en rijden we via Zoo Station naar het U-station Wittenbergplatz. Dit is echt een aanrader om te zien. Het lijkt wel of de tijd hier heeft stilgestaan. Het interieur oogt als uit het begin van de vorige eeuw. Veel mooi, donker hout, oude wegwijsbordjes en oude deuren. Buiten het station staan we meteen oog in het oog met het grote warenhuis KaDeWe. KaDeWe staat voor Kaufhaus des Westens, maar het mag zich ook het grootste warenhuis in Europa noemen (na Harrod’s in Londen). Het stamt uit 1907, toen de joodse ondernemer Adolf Jandorf het liet bouwen in een open, groen veld. Nu is de omgeving allang niet open meer en ook niet meer groen, maar gevuld met winkels, winkels en winkels. Dit shopwalhalla telt maar liefst acht verdiepingen. Wij gaan voor de fijnproeversafdeling op de zesde verdieping. Hier kun je van alles krijgen: bierspecialiteiten, antipasti, delicatessen, champagne, koffiesoorten, theesoorten, worstspecialiteiten… Noem maar op. Het heet niet voor niets Feinschmeckeretage.

Na wat Duits bier en Italiaanse specialiteiten te hebben ingeekocht, stappen we weer de frisse decemberlucht in. Naar de Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche. Deze neoromaanse kerk is erg bijzonder: hij is in 1943 gebombardeerd door de geallieerden, waarna er heel weinig van overbleef. Alleen de toren staat er nog en zelfs die is vérre van heel. Het roosvenster en de ramen ontbreken, muren zijn kapot. Hij is gedeeltelijk gerenoveerd, eerst was er nog minder van over. Niet gek dus dat zijn bijnaam ‘holle kies’ is.

Binnen is een gedenkhal, met mozaïeken en beelden. Maar vooral de foto’s van de kerk voor en na de verwoesting zijn indrukwekkend. Zonde van zo’n prachtig gebouw, maar hij is nu ook wel weer bijzonder om zijn overgebleven vorm. Om de kerk weer ‘compleet’ te maken, is er een klokkentoren naast gebouwd. Die is in totaal andere stijl, heel modern. Rechttoe rechtaan en van beton. Het enige warme is het blauwe licht dat door de vierkante raampjes naar buiten schijnt. De Gedächtniskirche staat aan de Breitscheidplatz en vlakbij de Kurfürstendamm, dus temidden van vele winkels. Wij hebben wel even genoeg gewinkeld en vertrekken naar een voormalig Oost-Duits, beroemd plein.

Na het uitstappen van de S-Bahn zien we als eerste de Fernsehturm. Die kun je ook bijna niet missen, want die is 365 meter hoog. De toren is in 1969 voltooid en was bedoeld om te laten zien dat Oost-Duitsland superieur was op technologisch gebied. Op ongeveer tweehonderd meter is er een platform van waarop je over de stad kunt uitkijken. Maar het is nu donker, dus we lopen onder het spoorviaduct door en zetten voet op Alexanderplatz.

Dit plein heette eerst Ochsenmarkt, maar is later hernoemd naar de Russische tsaar Alexander I die Berlijn bezocht in 1805. De Alex, zoals hij in het kort wordt genoemd, ziet er nog altijd een beetje triest uit, met gebouwen uit het socialistische tijdperk. Een ijsbaan vrolijkt de boel een beetje op. De Kaufhof, ooit Oost-Duitslands grootste warenhuis, wordt momenteel verbouwd, maar biedt in het restaurant nog wel een warm plekje voor een kop thee. Wij kennen de Alexanderplatz ook uit de film The Bourne Supremacy, met Matt Damon, Julia Stiles én Franka Potente.

En zo zijn we weer waar we begonnen. Overal in Berlijn lopen lijntjes naar elkaar toe. Is oud verbonden aan nieuw. Merk je hoe de geschiedenis deze stad vandaag nog beïnvloedt. Je ziet het in de vorm van het Oost-Duitse Ampelmännchen in de stoplichten, je herkent het in oude gebouwen en je voelt het bij Haus am Checkpoint Charlie. Berlijn ademt geschiedenis uit en dat was precies de reden dat wij de stad wilden bezoeken. Maar als ik vóóruit kijk, zie ik mezelf deze stad nogmaals bezoeken. En dan pas ik erg op wat ik eet!