Auteur - Ralph van Wolffelaar

Barakken zover het oog reikt, gaskamers die nog volledig intact zijn, vijvers met een vreemde kleur water en een distinctief geurtje. Op bezoek bij de grootste dodenakker ter wereld: voormalig nazi-vernietigingskamp Auschwitz in Polen.
Hoewel ik een Interrailticket heb, besluit ik de reis niet met de trein te maken, maar vanuit Krakau de bus te nemen. Deze rit, veel minder comfortabel dan de trein, krijgt toch mijn voorkeur boven het historisch beladen middel van vervoer. Daarbij moet je nog goed opletten in welke bus je stapt, er is er namelijk niet één te vinden die naar ‘Auschwitz’ gaat. Dat is namelijk de naam die de Duitsers aan het plaatsje gaven. Na de capitulatie werd direct de aloude Poolse naam Oœwiêcim in ere hersteld.

Auschwitz museum

De 64 kilometer lange busrit gaat door vlak grasland en plaatsjes met onuitsprekelijke namen. We stappen uit aan de Legionow-straat in Oœwiêcim, waar een bijzonder sober bord aangeeft dat we er zijn: ‘Auschwitz–Museum’. Ik ben benieuwd wat me te wachten staat. Een Pools meisje vertelde me dat iedere Poolse scholier op zijn vijftiende verplicht naar Auschwitz gaat. “Veel te vroeg”, was haar oordeel. “Sommigen lopen te huilen, anderen te lachen. Ze hebben geen idee wat er aan de hand is en wat voor historisch beladen plaats het is.” Overigens raadt het management ouders af kinderen jonger dan vijftien jaar mee te nemen.

Toegangspoort Auschwitz I, met de bekende leus 'Arbeit Macht Frei'.

Arbeit macht frei

Voormalig concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz bestond uit twee delen, Auschwitz I en Auschwitz II. Deel I ligt aan de rand van Oswiecim, terwijl Auschwitz II, ook wel Birkenau genoemd (Brzezinka in het Pools), zo’n twee kilometer verderop, net buiten het dorpje ligt. Auschwitz I is waar het allemaal begon, en waar ook de foto van de toegangspoort is gemaakt waar op de bekende leus ‘Arbeit macht frei’ staat. Veruit het meeste aantal slachtoffers viel echter in Auschwitz-Birkenau.

Het interieur van de barakken in Auschwitz-Birkenau.

Auschwitz I

Dit is het oudste kamp van de twee. Men begon er aan te bouwen in 1940 en diende in eerste instantie als plaats waar men Poolse politieke tegenstanders van het Derde Rijk gevangen kon zetten. Later werden echter gevangenen uit heel Europa hier naar toe gebracht. Het is niet zozeer de omvang van het kamp als wel de setting die het geheel een luguber karakter geeft. Afgezien van de stenen barakken, waar landententoonstellingen zijn ingericht, bevinden zich op het terrein onder meer gebouwen voor de kampleiding, de kampkeuken en magazijnen. In een van de gebouwen is een aantal etalages ingericht vol met stille getuigen uit de gaskamers: protheses, brillen, kleren, speelgoed van kinderen en zelfs mensenhaar – hiervan trof men bij de bevrijding van het kamp door de Russen niet minder dan 7000 kilogram aan. Op de bordjes staan termen als ‘het dodenblok’, de ‘dodenmuur’ en ‘gaskamers en crematoria’. Uitleg overbodig.

'De dodenmuur'.

Naast de enige gaskamer van Auschwitz I staat de galg waar op 16 april 1947 voormalig kampleider Rudolf Hess werd opgehangen nadat hij door een Pools tribunaal veroordeeld was wegens oorlogsmisdaden. Een begeleidend bord geeft tekst en uitleg en ik kan een gevoel van gerechtigheid niet onderdrukken, voor zover je daar van kunt spreken bij iemand die duizenden doden op zijn geweten had.De gaskamer zelf is een donker, kil vertrek dat nog in precies dezelfde staat is als die waarin de Duitsers hem achterlieten. In het dak zitten enkele luikjes, waar langs het gas in de ruimte werd gegooid. In tegenstelling tot wat de meeste mensen denken, bestond dit gas uit tabletten (Zyklon B) dat, zodra het met vaste ondergrond in aanraking kwam, een enorme gaswolk produceerde. Niemand was hierop berekend, omdat men beloofd was te gaan douchen. Na enkele minuten werden –hoewel vaak nog enkele mensen leefden- de luiken geopend en de lijken naar de verbrandingsovens gebracht. “Op de plaats waar u nu staat, zijn in het verleden duizenden mensen omgekomen. Gelieve stilte in acht te nemen uit respect voor hen die hier stierven”, luidt de tekst op een bord.

Overblijfselen van slachtoffers uit de gaskamers.

Auschwitz-Birkenau

Rond de middag hebben we een goed beeld gekregen van dit gedeelte van het kamp, en we besluiten dan ook te kijken of er een bus rijdt naar Auschwitz-Birkenau. Dit is niet het geval, en dus lopen we de ruim twee kilometer. Linksaf de kamppoort uit, eerste straat rechts de Leszczynskiej in tot je het bordje ‘Auschwitz-Birkenau Muzeum’ tegen komt. Als je dan de oplopende bocht naar rechts volgt, zie je links in de verte de bekende toren van het kamp liggen. We kruisen eerst nog een stuk spoor, waarna we recht voor de toren staan. Iedereen heeft wel eens een foto van deze toren gezien. Bovenin heb je een uitstekend uitzicht over het volledige kamp. Mijn wandeling rond het complex stokt regelmatig, evenals mijn adem. De houten barakken die nog overeind staan zien er angstvallig kil uit en iets verderop voerde de beruchte dokter Mengele zijn vaak onmenselijke medische experimenten uit op gevangenen. Er hangt een aantal foto’s in het kamp, waarop ernstig misvormde mensen te zien zijn. Aan de ene kant vraag ik me af of je dit soort foto’s moet tonen, maar als je ze hier niet kunt zien, waar dan wel?

Per trein kwamen de 'gevangenen' aan. Het spoor ligt er nog.

400.000 namen

Wat vooral opvalt is de enorme afmeting van dit kamp. Meer dan een kilometer lang en een kilometer breed voert de meest logische looprichting je tegen de klok in eerst langs het eindeloze gedeelte waar barakken stonden. Slechts enkele houten barakken zijn nog te bezichtigen, de rest is vernietigd. Binnenin hangt nog steeds de angstige sfeer die er destijds ook al geweest moet zijn. Onbewust loop ik door de poort en ga even kijken bij het voormalige huis van de kampcommandant, net buiten het enorme hek met prikkeldraad. “Heb je door wat je net deed?”, vraagt mijn reisgenoot. “Achteloos deed je net iets wat enkele miljoenen mensen nooit is gelukt. Je bent net gewoon het kamp uitgelopen.” Rechts achterin ligt een vijver met een vreemde, grijszwarte kleur. Volgens mijn boekje werd hier de as uit de crematoria in gegooid. Tevens werden met die as ook sloten dicht gegooid. Snel loop ik door. De zon schijnt vandaag rijkelijk, maar als het slecht weer is, spookt het hier volgens mij nog. Het register van Auschwitz bevat zo’n 400.000 namen, maar na een tijdje werd de registratie van gearriveerde gevangenen gestopt en ging het merendeel direct door naar de gaskamers. De teller stopte uiteindelijk bij het onwaarschijnlijke aantal van tussen de één en anderhalf miljoen slachtoffers.

Crematorium/gaskamer Auschwitz I.

Dood spoor

Sommigen van de gevangenen die per trein arriveerden, hadden ‘geluk’ en werden door een arts als arbeidsgeschikt verklaard. Soms jarenlange zware arbeid volgde, maar wanneer je niet te veel verzwakte, had je nog de meeste kans om te blijven werken en uiteindelijk levend uit het kamp te komen.Helemaal achterin het kamp staat een internationaal gedenkteken ter nagedachtenis aan alle slachtoffers van het fascisme. Direct daarnaast eindigt met het perron de spoorlijn die door de toegangspoort het kamp binnen loopt. Wanneer je daar moest uitstappen, zat je letterlijk op een dood spoor.