Auteur - Gertie Rutten

Een bezoek aan Guatemala is een bezoek aan Antigua. Ondanks de aardbevingen die de stad meerdere malen hebben verwoest, met als stille getuigen de kerk- en kloosterruïnes, is de koloniale sfeer van Antigua bewaard gebleven. Juist in deze sfeer krijgt de traditionele viering van Semana Santa, de Heilige Week voor Pasen, iets bijzonders. De straten met de kinderkopjes en de lage huizen geven de festiviteiten een achtergrond die de processies nog kleurrijker maken dan ze al zijn. Daar wilde ik getuige van zijn.

Alhoewel de indiaanse verkoopsters in hun kleurvolle traditionele dracht volop aanwezig zijn, is Antigua een ladino-stad. De bewoners stammen af van de Spanjaarden, die in 1543 de tweede hoofdstad van het kapitein-generaalschap Guatemala stichtten. De stad heeft het typisch Spaans-koloniale ontwerp met de ordelijke, in blokken verdeelde plattegrond en het centrale plein waar de kathedraal en de regeringsgebouwen te vinden zijn. De kloosters en de huizen met de sfeervolle binnenplaatsen zijn andere voorbeelden van Spaanse architectuur. Maar de Spaanse overheersers hebben niet alleen hun architectuur meegenomen naar Latijns Amerika. Ook hun katholieke geloof is deel geworden van het Guatemalteekse leven. Tijdens de viering van de Heilige Week in Antigua is dit op een bijzondere manier te zien. In deze stad hebben de paasfestiviteiten grootse vormen aangenomen.
Op Palmzondag, de eerste dag van Semana Santa, valt mij als eerste het grote aantal, vooral in paarse gewaden geklede mannen op. Deze gelovigen hebben zich als drager ingeschreven bij een van de vele ‘hermandades’ (broederschappen), die verantwoordelijk zijn voor de organisatie van de verschillende processies. De taak van de ‘cucuruchos’, zoals de dragers heten, is de draagbaar met het beeld van Jezus door de straten te torsen. Van oudsher is dit een vorm van boetedoening en dat verklaart ook het zwarte gewaad met puntmuts op Goede Vrijdag, want die puntmuts garandeert de anonimiteit van de zondaar.

Een eeuwenoude traditie door eeuwenoude straatjes.

Processies

De boetedoening moet niet al te licht worden opgevat. De vijftien meter lange draagbaar van de kerk La Merced wordt gedragen door 80 man, die met zijn allen een gewicht van 3150 kilo op hun schouders krijgen. De gebruikte versieringen zijn vaak van zo licht mogelijke materialen, zoals piepschuim, om het gevaarte niet nog zwaarder te maken. Op deze wijze ondergaan de mannen symbolisch het lijden van de Zoon van God. Op iedere hoek wisselen ze en afhankelijk van het aantal inschrijvingen sjouwen ze later op de dag een tweede keer.

Een Romeinse soldaat met een bezem op zijn helm.

Het is indrukwekkend om te zien hoe Jezus Christus, die zelf het kruis op zijn schouders meesleept, door de smalle straten van Antigua wordt gemanoeuvreerd. Tijdens deze manoeuvres houdt een paar Romeinse soldaten met een soort drietand de laaghangende elektriciteitskabels omhoog, zodat het kruis er niet achter blijft haken. Het is wel eens voorgekomen dat de stroom in de stad uitviel. Door het zware gewicht op hun schouders lopen de dragers op een deinende manier, terwijl een in het beige gekleed lid van de broederschap hen bijstuurt. Voor hen uit lopen twee lange rijen paarse cucuruchos, jong en oud, groot en klein. Sommigen van hen zegenen de speciaal voor deze dag gemaakte tapijten met grijze wolken wierook.
Als afsluiting volgt een koperorkest, dat de hele route begrafenismarsen speelt, een puur Guatemalteekse traditie. Daarachter een kleinere draagbaar met onder andere het beeld van Maria. Zij wordt gedragen door vrouwen, die op hoge hakken over de kinderkopjes moeten lopen. Al een boetedoening op zich, laat staan met een gezamenlijke last op de schouders. Als het aan de Spanjaarden had gelegen, had dit gedeelte van de feestelijkheden al lang niet meer bestaan. Het Spaanse koningshuis had namelijk een wet afgekondigd die vrouwen verbood mee te lopen in de processies van Semana Santa. Alleen is het schip met deze boodschap aan boord vergaan, zodat de wet nooit in Guatemala is aangekomen. Daardoor hebben de vrouwen in Guatemala nog steeds een belangrijke rol in deze religieuze festiviteiten.

Een paar stappen vooruit en een paar stappen achteruit. Daarom duren de processies gemiddeld zo’n negen uur!

Het maken van een alfombra met gekleurd houtzaagsel.

Alfombras

De voornaamste reden waarom Antigua tijdens deze feestweek zoveel nationale en internationale bezoekers trekt, zijn de kleurrijke tapijten of ‘alfombras’. Deze worden gemaakt van in allerlei kleuren geverfd houtzaagsel, bloemblaadjes, dennennaalden, ‘corozo’ (een geurvolle plant, afkomstig van de Guatemalteekse zuidkust) en voor de variatie groente en fruit. Vaak worden met behulp van sjablonen figuren en religieuze afbeeldingen op een gekleurde zaagselondergrond aangebracht. Het hele gezin of de hele straat helpt mee bij het maken van de tapijten. Er kunnen wel acht tot tien uur werk nodig zijn om een dergelijk origineel en fantasievol kunstwerk af te leveren.
Alhoewel er de laatste jaren een competitie-element is bijgekomen, hebben de tapijten nog steeds een religieuze functie. In de eerste plaats worden de straten bedekt met deze natuurlijke versieringen, omdat de heilige beelden de grond niet mogen raken. In de tweede plaats danken de bewoners met deze offerandes de Verlosser voor de voorspoed van het afgelopen jaar en vragen ze opnieuw zijn zegen voor het komende jaar. Het maken van deze versieringen kan ook een vorm van penitentie zijn. Het uiteindelijke doel van al dit werk is dat de stoet over het tapijt loopt om het te zegenen. Een paar stappen vooruit en een paar stappen achteruit. Daarom duren de processies gemiddeld zo’n negen uur! Er is dus weinig kans dat men er aan voorbijloopt. Bovendien wordt er iedere zondag van de vastentijd een gehouden.

Paarse cucuruchos, jong en oud

Climax

Tijdens Semana Santa zijn de grootste processies op Witte Donderdag en Goede Vrijdag en dan wordt er meer aandacht besteed aan de ontwerpen van de tapijten. Het mooiste ontwerp wordt bewaard voor de ommegang van Goede Vrijdag. Omdat deze om zes uur in de ochtend begint, werken de bewoners aan het begin van de route de hele nacht door om het door hen bedachte ontwerp op tijd af te krijgen. Ik begeef me, beslist niet als enige, om vier uur ‘s ochtends op straat om hen aan het werk te zien. Onderweg kom ik Romeinse soldaten te paard tegen die het doodvonnis van Jezus aankondigen.

Als het begint te schemeren, wordt het al drukker. Soldaten, met een rode bezem op hun helm en een speer in de hand, zorgen ervoor dat de straten vrij blijven. Zeker op Goede Vrijdag is dat nodig, want dan bezoeken ook vele Guatemalteekse gelovigen Antigua. Het is de dag dat de lange lijdensweg van de Heiland aan het kruis eindigt. Die dag trekt het hele verhaal van de kruisgang aan mij voorbij. Ik herken Pontius Pilatus en de dieven, rollen waarvoor mensen uit andere plaatsen worden ingehuurd, want niemand van de plaatselijke bevolking wil met deze personages worden geassocieerd. De algehele sfeer voelt plechtig aan. Het feest heeft voor de gelovigen een diepreligieuze betekenis. Voor mij lijkt het alsof de wierook zwaarder is en de band nog triestere begrafenismarsen speelt. De stoet duurt tot drie uur ‘s middags, het tijdstip dat Christus werd gekruisigd. De belangrijkste dag van Semana Santa eindigt met de vrouwen die, allen gekleed in het zwart, Hem in de verlichte doodkist door de donkerwordende straten van Antigua dragen.

Voor de kerk worden via de megafoon vrijwilligers gevraagd zich gratis in te schrijven voor het dragen van de draagbaar.

Op zaterdagmiddag gaat de rouwstoet verder, maar dan hebben de mannen het weer overgenomen. Hun paarse tenue hebben ze, net als op vrijdag, opnieuw ingeruild voor het lange zwarte gewaad met de zwarte puntmuts. De wierook blijft lang in de lucht hangen en verdrijft de geur van de dennennaalden.

De laatste keer

Op Paaszondag loop ik door de stad te slenteren. Het is heerlijk rustig in het centrum na alle drukte van de voorgaande dagen. Als ik bij de kerk van Hermano Pedro kom, is een groep indiaanse mensen met zorg een bloementapijt voor de kerkingang aan het maken. Na afloop van de mis zal de laatste processie van Semana Santa vertrekken om de herrijzenis van Gods Zoon te vieren. Voor de kerk worden via de megafoon vrijwilligers gevraagd zich gratis in te schrijven voor het dragen van de draagbaar en als laatste versiering worden grote bloemstukken op het tapijt gezet. Verderop versieren de indiaanse souvenirverkopers en verkoopsters de kinderkopjes met dennennaalden en bloemblaadjes. Vrolijke muziek en dansende mensen kondigen aan dat de draagbaar naar buiten komt. Jezus staat in een wit gewaad tussen een bonte zee van bloemen. De toeschouwers beginnen te klappen en er wordt vuurwerk afgestoken. Nadat de hele optocht voorbij is gelopen, pakken veel mensen de nog heel gebleven bloemen voor de ingang van de kerk op. Nog een laatste zegen van Jezus Christus voor mee naar huis.