Auteur - Alex ten Hoor

Lonneke van Hellemondt was 21 jaar toen ze voor een paar maanden vertrok naar Thailand om daar te reizen en vrijwilligerswerk te doen. Na het overlijden van haar vader had ze het gevoel dat ze even weg moest van alles en iedereen om dat te verwerken. In eerste instantie wilde ze studeren in het buitenland, maar ze realiseerde zich dat ze dan nog steeds te maken had met studiestress en deadlines. ‘Dus koos ik ervoor mijn buitenlandse avontuur anders in te vullen. Het werd twee maanden vrijwilligerswerk in Thailand, inclusief een introductiemaand, en een paar maanden reizen door Thailand en Cambodja.’

Activity International

Lonneke koos ervoor om te reizen via Activity International, een van de grootste organisaties voor vrijwilligerswerk in het buitenland. Het eerste deel van Lonnekes reis bestond uit een introductiemaand in Hat Yai, in het zuiden van Thailand. Tijdens die introductie had ze met haar groep een gids die hen overal begeleidde. Ze volgde Thaise les en ging drie dagen per week naar een tempel om meditatieles te volgen. Het hoogtepunt was de driedaagse jungletrekking met een overnachting in een junglehut. ‘Die introductiemaand was uniek. Ik denk dat ik het niet zo intensief had beleefd als ik mijn reis zelf zou hebben geregeld.’ Na de introductiemaand ging Lonneke twee weken met haar vriend naar Koh Tao om haar duikbrevet te halen. Daarna zou ze een maand Engelse les geven in een weeshuis in Pak Kret, een dorpje in de buurt van Bangkok. In de praktijk kwam van lesgeven niet veel terecht. Het kwam vooral neer op het begeleiden van en spelen met de kinderen in het weeshuis.
Hoewel het overlijden van haar vader voor Lonneke de directe aanleiding was om voor een avontuur naar het buitenland te vertrekken, bestond de wens al langer. ‘Omdat mijn ouders me als kind al altijd overal mee naartoe namen, zit het reizen me in het bloed. Toen ik op zoek ging naar een alternatief voor studeren in het buitenland ontstond het idee om een reis te combineren met vrijwilligerswerk. Idealisme speelde daarin wel een rol, maar niet de hoofdrol. De belangrijkste reden voor mij om vrijwilligerswerk te gaan doen, was het ontmoeten van mensen. En een land van binnenuit te kunnen beleven, niet als toerist.’
Bernice Spijker van Activity International bevestigt dat veel mensen om bovenstaand argument vrijwilligerswerk doen in het buitenland. ‘Mensen worden iedere keer verrast omdat ze met een land kennismaken op een manier waarop ze dat als toerist niet kunnen. Ze raken betrokken bij een land, bij de problemen, maar ook bij de mooie dingen. Je beleeft het land, het volk en de cultuur intensiever en voelt je minder buitenstaander.’

Steffi werkte in een aanganwari (kinderdagverblijf/consultatiebureau) in Palampur, India.

Commundo

Yolande van Wijk van Commundo, een reisorganisatie gespecialiseerd in vrijwilligersprojecten, heeft dezelfde ervaring. ‘Mensen die hiervoor kiezen, willen niet alleen de toeristische highlights zien maar ook een land en zijn bevolking leren kennen. Het drinken van een kopje koffie met een local, een onverwacht feest waarin ze terechtkomen of de reisbegeleider die je meeneemt naar zijn huis. Mensen willen geen toerist zijn maar onderdeel uitmaken van het dagelijks leven van zo’n land.’
Een belangrijke reden om vrijwilligerswerk in het buitenland te gaan doen, is voor veel mensen zingeving. Mensen willen, uit idealistische motieven, iets betekenen voor anderen. En dan bij voorkeur voor mensen die het slechter hebben dan zijzelf. Zo was Piet Nicolaas in 2003 voor het eerst in Ecuador. ‘Het idee sluimerde al langer, maar na het zien van zoveel ellende en armoede ging er bij mij een knop om. Later heb ik via Commundo een vrijwilligersproject gedaan in Guatemala. Ik vond het een bijzonder emotionele ervaring om het geluk te zien bij de mensen voor wie je het werk doet.’

Dat het doen van vrijwilligerswerk in het buitenland een heel waardevolle ervaring kan zijn voor iedereen die zich persoonlijk wil ontwikkelen, valt nauwelijks te betwisten. Er is echter een belangrijke randvoorwaarde. Yolande van Wijk: ‘Je moet de juiste drijfveer hebben. Sommige mensen doen het met onjuiste motieven, waarvan de projecten last kunnen krijgen. Ze doen het voor een mooi verhaal, of voor hun cv. Deze mensen haken vaak snel af, terwijl de organisatie er veel energie in heeft gestoken om hen te faciliteren. Mensen moeten wel een oprecht commitment afgeven en zich realiseren dat het van de andere kant ook een inspanning vergt. Het is zeker niet vrijblijvend.’

Rijke westerling

Wat maakt het doen van vrijwilligerswerk in het buitenland nou zo interessant? Yolande van Wijk: ‘Je wordt onderdeel van de lokale gemeenschap waar je werkt. Je bent niet meer toerist, maar één met de mensen met wie je werkt. Er wordt anders met je omgegaan dan wanneer je toerist zou zijn. Ook het gegeven dat je door samenwerking iets opbouwt, wordt door de meeste vrijwilligers als plezierig ervaren. Het effect van de aanwezigheid van een “rijke” westerling op een project is vaak verbluffend. Mensen putten er hoop uit, en ontlenen er een goed gevoel aan. Veel mensen zien een symbool in je voor een nieuwe toekomst. Hun gevoel van eigenwaarde krijgt een stimulans als ze merken dat jij als rijke westerling met hen in de modder gaat staan.’
Een ander aspect is je eigen persoonlijke ontwikkeling die je doormaakt als je je inzet als vrijwilliger in het buitenland. Janine Wegman van Activity International: ‘Als je als vrijwilliger in het buitenland aan de slag gaat, doen de meeste mensen dat om iets goeds te doen voor mensen die het slechter hebben. Maar je wordt er als persoon ook beter van. Veel vrijwilligers geven aan met hun werk niet echt iets concreets bereikt te hebben (misschien een heel klein beetje dan) maar vooral dat ze zich persoonlijk hebben ontwikkeld. Ze hebben andere inzichten gekregen over de cultuur en over het politieke systeem en de situatie in een land. En daarmee vaak ook meer begrip voor de andere cultuur.’
Wat voor veel mensen ook geldt, is dat er door vrijwilligerswerk een band ontstaat met het land waar ze werkten. Yolande van Wijk geeft een mooi voorbeeld van de verbondenheid die kan ontstaan: ‘Als privépersoon, dus niet vanuit Commundo, heb ik een echtpaar in Sri Lanka geholpen met een minikredietje om een kreeftenkwekerij op te bouwen. Het was na de tsunami van 2004 en ik had de man in kwestie gevraagd naar zijn droom. Hij bleek een goed doordacht plan te hebben om een kreeftenkwekerij te beginnen. Ik heb hun het geld geleend en ben later teruggegaan om te kijken hoe het ze was vergaan. De gastvrijheid van de mensen was zo bijzonder groot, dat ze speciaal voor mijn komst een tweede lening hadden afgesloten om de badkamer te verbouwen. Ze vonden namelijk dat ik niet ontvangen kon worden in de bestaande badkamer. Ondanks de taalbarrière was er een grote onderlinge verbondenheid met dit echtpaar. Ik heb tot op de dag van vandaag sms- en e-mailcontact met ze. En met de kreeftenkwekerij gaat het goed. Er zijn zelfs uitbreidingsplannen.’

Helpen in zogenaamde ‘community’-projecten, zoals dit weeshuis in Livingston, Zambia. Marleen boekte deze reis bij Activity International.

Zijn er ook minder leuke kanten aan het doen van vrijwilligerswerk in het buitenland? De confrontatie met armoede is voor sommige vrijwilligers niet gemakkelijk. Je moet er wel tegen kunnen. Los van de armoede kunnen mensen ook last krijgen van een cultuurshock. Ook mensen die al wel wat gereisd hebben. Het betreft dan vaak mensen die zichzelf hierin hebben overschat. Iets wat ook nog wel eens voorkomt, is het ontstaan van een gevoel van frustratie doordat er tijdens een project niet veel zichtbaar resultaat is geboekt. Bernice Spijker: ‘Sommige mensen gaan naar een bestemming met het idee de wereld te verbeteren. Als achteraf blijkt dat ze dit doel niet hebben gehaald en er minder bereikt is dan gehoopt, kan dat heel frustrerend werken.’ Heel soms worden vrijwilligers ook geconfronteerd met lokale mensen die allerlei financiële en materiële gunsten vragen. ‘Het geeft een vervelend gevoel als je benaderd wordt met verzoeken als “Give me money” of “Give me your mobile telephone”. Maar daarin moet eenieder zijn eigen weg zien te vinden’, aldus Yolande van Wijk.

SIW

Al ver voor de interesse van idealisten voor vrijwilligersprojecten was gewekt, was er een organisatie actief in het uitwisselen van vrijwilligers. Dat was SIW Internationale Vrijwilligersprojecten, een van de eerste organisaties die zich bezighield met vrijwilligerswerk in het buitenland. Tot op de dag van vandaag is SIW een niet-commerciële organisatie die bemiddelt voor vrijwilligers die in het buitenland aan de slag willen. De afgelopen decennia hebben ook commerciële en semicommerciële organisaties het fenomeen ontdekt als interessante markt. Daarbij is het wel belangrijk om aan te geven dat het niet gaat om keiharde commerciële ondernemingen die alleen maar als doel hebben zo veel mogelijk winst te maken. Ze kennen allemaal ook wel degelijk een idealistische component.

Commundo, bijvoorbeeld, is een stichting die draait op twintig vrijwilligers die de website onderhouden, trainingen geven en op beurzen staan. Yolande van Wijk: ‘Rond mijn veertigste kreeg ik de behoefte om iets zinvols te doen met de combinatie reizen en vrijwilligerswerk. Toen kwamen de ideeën voor Commundo tot leven. Tot die tijd had ik een succesvol webdesignbureau, maar het was tijd voor iets nieuws waarin ik mijn ei kwijt kon. Ik zocht iets waarmee ik vanuit mijn eigen idealisme de wereld op kleine schaal een klein beetje beter kon maken. Al vrij snel kwam ik bij het vrijwilligerswerk terecht als middel om in contact te komen met de lokale bevolking en zo een land en zijn volk beter te leren kennen en begrijpen. En natuurlijk moet bij mij de schoorsteen ook roken. Ik zou zeggen dat het een voorwaarde is, ook voor een ideële organisatie, dat er inkomsten zijn waaruit salaris kan worden genoten. Anders kan de organisatie nooit duurzaam zijn en daar heeft niemand iets aan. Mijn voorwaarde is dan ook om er een prettig inkomen uit te halen, maar rijk hoef ik er niet van te worden. Ik noem het bestaansmotief van Commundo dan ook praktisch idealisme.’ De belangrijkste drijfveer die Commundo heeft, is om mensen meer begrip voor elkaar te laten krijgen en zodoende een klein steentje bij te dragen aan een betere wereld. Yolande: ‘Dat begrip krijgen vrijwilligers door samen met de lokale bevolking te werken aan de ontwikkeling van het land. Daarnaast zorgt een rondreis ervoor dat vrijwilligers ook iets van het land zien. Zo’n reis zal ook bijdragen aan het begrip voor een land, het volk en zijn cultuur. Ik hoop dat na terugkeer in Nederland de vrijwilligers met andere ogen naar zichzelf kijken en naar wat ze hebben meegemaakt. En dat ze dit ook uitdragen aan anderen. Andersom hoop ik te bereiken dat de lokale bevolking op een andere manier naar de rijke westerling gaat kijken. Bovendien geloof ik in de kracht van kleinschalige ontwikkelingshulp. Dit is denk ik effectiever dan de grootschalige hulp die via overheden wordt georganiseerd.’

Drijfveer

Een van de grootste organisaties is Activity International, in 1988 opgericht als au-pairorganisatie. Het aanbod groeide al snel uit met werkvakanties, taalreizen en vrijwilligerswerk. In 1998 kreeg Janine Wegman, begonnen als stagiaire, de mogelijkheid het bedrijf over te nemen. ‘Ik heb dat indertijd gedaan omdat het internationale aspect aan de functie me erg beviel. De belangrijkste drijfveren voor mij waren het reizen en de contacten met mensen van veel verschillende nationaliteiten.’
Activity International werkt vanuit de visie dat iedereen naar het buitenland zou moeten kunnen gaan om vrijwilligerswerk te doen. De drempel moet zo laag mogelijk zijn. Dat streven komt terug in een bijzonder breed aanbod aan vrijwilligersprojecten. In de loop van de tijd is het aanbod ook een stuk flexibeler geworden. Het is nu meer afgestemd op de doelgroep. Waar het vroeger moeilijk was om bijvoorbeeld in plaats van vier weken ergens drie weken te gaan werken, komt de organisatie nu veel meer tegemoet aan individuele wensen. Flexibiliteit is heel belangrijk voor Activity International.
Een ontwikkeling die de laatste jaren steeds zichtbaarder wordt, is dat relatief steeds meer dertigplussers vrijwilligerswerk willen doen in het buitenland. Deze doelgroep heeft al werkervaring en wil de opgedane kennis graag specifiek aanwenden in het buitenland. Ze hebben andere eisen op het gebied van comfort en privacy en zullen met speciale programma’s bediend moeten worden door de organisaties. Hetzelfde geldt voor gezinnen met kinderen. Ook deze groep informeert steeds vaker naar mogelijkheden om met het hele gezin vrijwilligerswerk te doen in het buitenland.

Natuurprojecten

Yolande van Wijk van Commundo onderscheidt drie redenen waardoor het reizen in combinatie met het doen van vrijwilligerswerk in een stroomversnelling is geraakt. Ten eerste zijn steeds meer mensen op zoek naar zingeving in hun leven. Mensen willen hun leven zin geven door iets te betekenen voor een ander. Ten tweede wordt de wereld, relatief gezien, kleiner. Door het almaar goedkoper wordende vliegverkeer, gaan steeds meer mensen steeds verder reizen. Tot slot vindt er een verschuiving plaats van ongeorganiseerd reizen naar georganiseerd. Dit hangt samen met het feit dat er steeds meer ouderen gaan reizen en dat zij relatief vaak kiezen voor de zekerheid van een organisatie die alles voor hen regelt.
Qua bestemming is er een groei te zien van Latijns-Amerika, maar de groei van Zuid-Afrika en Zuidoost-Azië is nog veel sterker. Die gebieden maken een inhaalslag. Qua soort werk ziet Janine Wegman vooral een verschuiving naar sociale projecten (onder andere lesgeven) en conservation (natuurprojecten, werken met dieren, opvangcentra). Een steeds vaker voorkomend fenomeen is dat mensen na afloop van een vrijwilligersproject zelf een stichting oprichten. Door middel van deze kleinschalige ontwikkelingshulp willen mensen iets blijven doen voor mensen in ontwikkelingslanden. De stichting Muses (http://www.muses.nl), opgericht door oud-deelnemers van Activity International, is zo’n initiatief. Deze stichting heeft als doel om zo veel mogelijk mensen in Nederland, en daarbuiten, te inspireren en te ondersteunen om actief betrokken te zijn bij ontwikkelingssamenwerking. Ze ondersteunt mensen die sponsoracties op willen zetten voor ontwikkelingsprojecten. De stichting wil laten zien en laten ervaren dat anderen helpen niet ingewikkeld hoeft te zijn, maar juist toegankelijk en laagdrempelig is en veel voldoening geeft. Dit doet zij door deelnemers ondersteuning te bieden, het uitwisselen van kennis en ervaring te organiseren en door het bundelen van diverse netwerken.

Gespecialiseerde reisorganisatie

Natuurlijk heb je ze er altijd bij, die reizigers die het liefst alles zelf regelen. En in principe is dat ook best mogelijk. Maar mocht je wat minder avontuurlijk zijn aangelegd en de zekerheid van een organisatie die achter je staat wel prettig vinden, dan kun je natuurlijk gebruik maken van de diensten van een gespecialiseerde reisorganisatie. Deze organisaties hebben vrijwel allemaal met elkaar gemeen dat je vooraf wordt voorbereid op het werk dat je gaat doen. Ze verschillen vooral in de compleetheid van de dienstverlening. Organiseert de ene organisatie alleen het vrijwilligersproject voor je en moet je je eigen ticket regelen, de andere regelt alles van begin tot eind, inclusief een georganiseerde rondreis na afloop. Alles heeft zo zijn voordelen. In het eerste geval ben je natuurlijk maximaal flexibel, in het tweede geval kun je onbezorgd (want georganiseerd en begeleid) van je werkvakantie genieten. Het is maar waar je voorkeur naar uitgaat.
Zeker is wel dat de organisaties natuurlijk goede contacten hebben en dat het hun vak is een verblijf bij een vrijwilligersproject te regelen. Je hebt allereerst de keuze uit verschillende soorten projecten in verschillende delen van de wereld. Bovendien wil een vrijwilliger vaak verblijven bij een gastgezin, maar dit is minder simpel te regelen dan het lijkt als je geen contacten hebt. Ook het regelen van vervoer naar de soms afgelegen plekken waar de projecten zijn, kan heel wat voeten in de aarde hebben als je dat zelf moet regelen. Zeker als je slechts kort de tijd hebt, kan het een goed idee zijn om met een organisatie te gaan. Yolande van Wijk: ‘Ik ben er vrij zeker van dat vrijwilligers die kort weggaan, meer rendement uit hun georganiseerde reis halen dan wanneer ze het zelf zouden organiseren.’

Vrijwilligersreis duur

De belangrijkste toegevoegde waarde van de organisaties zijn de contacten die ze hebben. Janine Wegman: ‘Wij hebben contacten op een groot aantal plekken over de hele wereld. Dit betekent dus veel keuzemogelijkheden. De contacten tussen de lokale organisatie en Activity International zijn bijzonder waardevol in geval van problemen of calamiteiten. Als het je ergens niet bevalt, kun je met behulp van de organisatie snel ergens anders naartoe gaan, iets wat lastiger is als je het zelf geregeld hebt. Bovendien hebben de projecten waar je via ons terechtkomt ervaring met vrijwilligers. Als je zelf ergens aanklopt en het project is niet gewend aan vrijwilligers, dan kan de communicatie moeilijk verlopen en is de kans groot dat de lokale mensen van dat project niet weten hoe ze met je om moeten gaan. Je moet het dan grotendeels zelf uitzoeken. Er is in veel van dat soort projecten dus geen continuïteit.’
Vrijwilliger Piet Nicolaas heeft geen moment overwogen om ongeorganiseerd te gaan. ‘Ik had geen idee hoe ik het zou moeten regelen en had niet de juiste kanalen om het zelf te organiseren. Bovendien sprak ik geen Spaans en om dan iets te regelen in Guatemala, dat was mij te veel gevraagd. Ook is het een prettig idee dat je altijd kunt terugvallen op de organisatie. Het hebben van een reisleidster was ook een grote pre. Hierdoor ben ik op plekken geweest waar ik anders waarschijnlijk niet was gekomen.’
Het meest gehoorde nadeel van de georganiseerde vrijwilligersreis is dat het relatief duur is. Piet Nicolaas is ondertussen zover dat hij zijn komende vrijwilligersproject in Guatemala zelf heeft geregeld. ‘Georganiseerd gaan is relatief duur. Nu houd ik meer geld over dat ten goede kan komen aan het project waarvoor ik ga werken. En ondertussen heb ik gezien dat ik het zelf kan regelen en heb ik er ook het vertrouwen in dat te doen.’
Ook Lonneke van Hellemondt zou een volgende keer zelf haar vrijwilligersproject regelen. ‘Ik vond deze vrijwilligersreis naar verhouding duur en ik heb het idee dat ik het een volgende keer zelf zou kunnen organiseren. De introductiemaand was prachtig maar had wel als nadeel dat je vastzat in een groepsdiscipline. Er was in die maand weinig individuele vrijheid en weinig flexibiliteit in het programma. Toch heb ik er zeker geen spijt van dat ik georganiseerd ben gegaan. Maar een volgende keer kan ik het prima zelf regelen.’

Als je overweegt als vrijwilliger in het buitenland aan de slag te gaan, zijn er enkele dingen die je moet weten om je verblijf prettig te laten verlopen. Een aantal do’s-and-don’ts. Do’s 1. Probeer een beetje van de taal te spreken: op de projecten waar je terechtkomt wordt, met uitzondering van Latijns-Amerika, veelal wel Engels gesproken. Als je een paar begrippen, basiswoorden en -zinnen spreekt in de taal van het land, is dat een bijzonder goede ijsbreker. Bovendien is het een prima smeermiddel in de communicatie tussen jou en de lokale mensen. Er kunnen deuren voor je opengaan die voor anderen gesloten blijven. Voor Latijns-Amerika geldt vaak wel dat je wat Spaans op eenvoudig conversatieniveau moet beheersen. 2. Wees flexibel: misschien wel de belangrijkste van allemaal. Realiseer je dat dingen vaak niet gaan zoals je van tevoren had verwacht. Toon in dat soort gevallen begrip en laat je niet negatief uit over de mismatch tussen jouw verwachtingen en de werkelijkheid. Flexibiliteit is een belangrijke voorwaarde om te genieten van de levenservaring die je opdoet tijdens een project. 3. Bereid je voor: verdiep je in de geschiedenis, de cultuur, de politieke situatie en de gebruiken van het land waar je naartoe gaat. De organisaties die vrijwilligersprojecten in het buitenland verzorgen, hebben meestal een voorbereidingsprogramma met informatiedagen. Ga hier zeker naartoe. Daarnaast is het raadzaam je in te lezen. Begin ruim op tijd met je voorbereiding en niet pas een paar weken van tevoren. 4. Neem voldoende tijd om te reizen: vul je plannen zo in dat ze in balans zijn. Vergeet niet voldoende tijd te nemen om lekker rond te reizen. Blijf niet te kort op een project, maar plan ook niet al je beschikbare tijd vol met werken. Don’ts 1. Bereid je niet te goed voor: je voorbereiden is noodzakelijk, maar je kunt er ook in doorschieten. Als je alles tot in detail wilt weten om niet voor vervelende verrassingen te komen staan, kun je er donder op zeggen dat dit juist wel gebeurt. Bovendien verklein je daarmee de kans dat je prettig verrast wordt. Laat ruimte voor verwondering. 2. Toon nooit je boosheid: wat er ook gebeurt, probeer altijd je boosheid te onderdrukken en blijf vriendelijk. Het verliezen van je zelfbeheersing wordt in veel landen gezien als gezichtsverlies en kan tegen je werken. 3. Plan je project bij voorkeur niet aan het eind van je reis: eerst vrijwilligerswerk doen, dan reizen. Dat is de volgorde die de meeste mensen als het prettigst ervaren. Bij mensen die het andersom doen, komt het wel eens voor dat ze hun plannen tijdens een reis wijzigen. Bijvoorbeeld door verhalen van medereizigers. Meestal sneuvelt het vrijwilligerswerk als eerste. Dat dit vervelend is voor de mensen op de projecten, die op jouw komst rekenen, behoeft geen betoog. Internetlinks: http://www.siw.nl – Stichting Internationale Werkkampen http://www.commundo.nl – Commundo http://www.activityinternational.nl – Activity International