Auteur - Wilbert van Haneghem

Meerdere generaties zijn opgegroeid met de socialistische beelden en verhalen uit Het Beloofde Land. ‘Een kibboets leek mij een mooi sociaal systeem. Daarnaast leek het mij wel een fascinerend land waar al die Bijbelverhalen zich hadden afgespeeld.’ Peter Magendans (1955, kibboets Kiryat Shimona) ging er in 1977 net als vele anderen met een droombeeld heen. En kwam er gedesillusioneerd weer vandaan. ‘Het was voor mij een tijdoverbrugging als dienstweigeraar, maar achteraf gezien was het een maffe situatie met al die constante jeeppatrouilles, hoge hekken, een mijnenveld en wachttorens met schijnwerpers. Ik vroeg me soms wel af wat ik daar als dienstweigeraar deed’, verklaart Peter zijn situatie toen.

Kibboets Kvutsat Shiller

‘Tja, ik weet het eigenlijk niet’, zegt Rianne van der Kooij (1973, kibboets Kvutsat Shiller). ‘Lekker weggaan, ik zie wel wat ik aantref, dat was, geloof ik, mijn motivatie om er in 1994 heen te gaan.’ Irene Gruppelaar (1975, kibboets Kvutsat Shiller en kibboets Dorat) zegt: ‘Na het VWO wilde ik een break om te zien wat ik wilde studeren en waar ik heen wilde in mijn leven, gewoon mijn eigen gang gaan. Maar ik wilde het al sinds mijn zestiende. Ik had er veel over gehoord en was vastbesloten.’
Susan Moayeri (1973, kibboets Yad Mordechai) had een heel andere reden om de regio te bezoeken: ‘Ik had heimwee naar mijn eigen land, Iran. Ik ben een politiek vluchteling en op mijn 21ste begon het te knagen. Ik besloot naar Israël te gaan en ook de buurlanden te bereizen. Maar ik wilde ook zien of het marxisme – ik ben heel “rood” opgevoed door mijn vader – ook werkte op kleine schaal, zoals op de kibboets. Ik had me goed voorbereid en er veel over gelezen.’ Susan heeft het kibboetsleven goed leren kennen, ook omdat ze al snel verliefd werd op een ‘kibboetsnik’, een inwoner van de kibboets. ‘Mijn dierbare vriend David zorgde ervoor dat ik binnen de kibboets integreerde en veel mensen leerde kennen. Maar het leven daar was ook één groot feest hoor, veel reizen en zuipen.’

Moeder van vrijwilligerswerk

Hoe anders moet dat zijn geweest in de beginperiode, toen in 1909 de eerste kibboets, Degania, werd opgericht om als collectieve organisatie de landbouw te bevorderen. Alle inkomsten werden verdeeld over de bewoners van de kibboets. Uit de gezamenlijke pot betaalden ze het eten en andere noodzakelijke goederen. Ze aten altijd samen en de kinderen sliepen in grote slaapzalen. Vaak een armlastig bestaan voor het goede doel: de opbouw van het land.

De kibboets in de jaren zeventig. Veel zingen en zuipen.

Met de oprichting van de staat Israël in 1949 werd dat goede doel een internationaal streven voor veel mensen. Vrijwilligers uit diverse landen stroomden naar Israël om te helpen. Op een kibboets werken is tientallen jaren heel populair geweest. Ada Kuyer van Issta Lines, een Israëlische reisorganisatie in Amsterdam, zegt hierover: ‘In de jaren tachtig stuurden wij duizenden Nederlanders per jaar naar de kibboets. Het was de moeder van het vrijwilligerswerk zoals we dat nu kennen. Nu gaan er misschien nog vijftig mensen per jaar via onze organisatie naar een kibboets.’ Ada is zelf begin jaren zeventig op een kibboets opgegroeid en zegt dat het toen nog niet zo om het geld te doen was. De kibboets is dan ook (bijna) ten onder gegaan aan zijn eigen succes: iedereen is rijker geworden en wil een eigen huis met een echte baan en een echt salaris. Er zijn dan ook minder vrijwilligers nodig in het land. Maar de intifada’s, de bomaanslagen en de veelal negatieve berichtgeving over Israël hebben het vrijwilligerswerk in het land er ook niet populairder op gemaakt.

Kibboets Dorat

Susan Moayeri moest onder andere kassen witverven, volgens haar het minst leuke baantje. ‘Maar avocado’s plukken en helpen met het aanleggen van velden met jonge avocadoboompjes gaf ondanks het zware werk veel voldoening.’ Ook heeft ze gewerkt in de wasserette en in de dierentuin van de kibboets. Peter Magendans plukte eveneens avocado’s, deed schilderwerk en onderhoud aan de woningen en hielp bij het vangen en merken van koeien.
Waren hun werkzaamheden zeer divers, die van Irene Gruppelaar waren wat monotoner. ‘Ik heb op zowel Kvutsat Shiller (tachtig vrijwilligers) als Dorat (tien vrijwilligers) in de keuken gewerkt. Wel heel leuk hoor! En ik ben veel aangekomen van al dat lekkere eten’, verklaart Irene. Rianne van der Kooij werkte met Irene samen in de keuken en vertelt met smaak over hun werk: ‘Om zes uur ’s morgens moesten wij beginnen met het voorbereiden van de warme lunch. De fruitplukkers zaten dan al aan het ontbijt, dat door een collega was klaargemaakt. Wij maakten elke dag kippensoep en vooral het ontharen van de kippen staat me nog bij. Je graaide in een grote bak met water en ineens had je dan een kippennek in de hand. Alles werd gefrituurd of ruimschoots van olie voorzien, zoals de salades. Om acht uur ’s ochtends in de hitte in november pizza’s bakken was een geweldige ervaring om niet te missen.’

‘Beide kibboetsen waren heel gezellig, maar er was wel een groot verschil in de houding van de bewoners naar de vrijwilligers toe’, vertelt Irene over haar twee ervaringen. ‘Op de kleine kibboets, Dorat, was veel meer echt contact met de bewoners dan op het grote Kvutsat Shiller, waar het contact met de kibboetsniks veelal beperkt bleef tot werkinstructies.’ Rianne spreekt zelfs van een kloof tussen kibboetsniks en vrijwilligers. Irene vervolgt: ‘In Dorat kwam ik bij de mensen thuis en was het op vrijdagavond in de kibboetsdisco groot feest. We plukten zelf de citroentjes voor in de tequila! Bovendien was ik er de enige Nederlandse tussen Canadese, Koreaanse en Zuid-Afrikaanse vrijwilligers. Maar op kibboets Kvutsat Shiller kwamen de meeste vrijwilligers uit Engeland, Scandinavië, Nederland en Noord-Amerika.’
Op de kibboets van Susan was ook een groep van ongeveer 25 Thaise gastarbeiders aan het werk. ‘Met hen hadden we soms ook contact, zeker op een feest en dan liep het geregeld uit de hand. Maar meestal deden zij hun eigen ding.’
Alle geïnterviewde vrijwilligers spreken uit eigen ervaring of hebben gezien dat die feesten, maar ook het gezamenlijk werken en sporten, tot vele verliefdheden en relaties leidden. Relaties tussen de kibboetsniks onderling, tussen kibboetsniks en vrijwilligers en tussen de vrijwilligers onderling. Voor korte of langere duur. Peters relatie met een Nederlandse vrijwilligster leidde zelfs tot een huwelijk van acht jaar en een dochter.

Irene Gruppelaar (links) en Rianne van der Kooij werkten in de keuken van de kibboets. ‘Ik ben veel aangekomen van al dat lekkere eten.’

Tel Aviv

‘De feesten werden veelal in bunkers in de velden gehouden. Met een paar kleurige lampjes, veel drank en een krakerige muziekinstallatie kwam de sfeer na een drukke en warme werkweek er vanzelf wel in’, vertelt Rianne. ‘Totdat op zo’n feest ineens een kibboetsnik hevig huilend de bunker binnenkwam. De muziek ging uit en de bewoners waren hevig geëmotioneerd en praatten druk, sommige schreeuwden het letterlijk uit. Na een tijdje kregen ook wij het verschrikkelijke nieuws te horen: de broer van een van de kibboetsniks, zelf een vroegere bewoner en nu militair, was omgekomen bij een aanslag. Ik kan me herinneren dat iedereen in één keer nuchter was. Bedremmeld liepen we door de velden terug naar de kibboets. Terwijl wij aan het genieten en feesten waren, gingen de oorlog en de aanslagen natuurlijk gewoon door. De realiteit kwam die avond heel dichtbij.’

In het weekeinde werd veel in de omgeving en door het land gereisd. Rianne en Irene gingen geregeld naar Tel Aviv, dat op twee uur reizen van hun kibboets lag. Ook sliepen ze in een kustdorpje op het strand en ontmoetten ze vaak andere vrijwilligers. Uiteraard werd ook Jeruzalem bezocht voor culturele uitstapjes naar de Klaagmuur, de Arabische wijk en de wirwar van straatjes. Peters kibboets was vlak bij de grens met Libanon en in zijn vrije tijd ging hij vaak de natuur in. ‘In een natuurkloof was het een schitterend paradijs met vogeltjes. Lekker koel met wel vijftien beekjes. Heel idyllisch! Helaas hoorde je vaak in de verte het zware geschut knallen. En dus moest je ’s nachts in de bunkers schuilen.’

Kibboetsnik

‘Ik zou een verblijf op de kibboets zeker aanraden’, zegt Irene enthousiast, ‘en ik wil zeker nog terug naar Israël, maar niet als kibboetsvrijwilliger, want ik houd liever vast aan mijn mooie herinneringen van toen.’ Peter kijkt met gemengde gevoelens terug: ‘Ik heb geen enkele behoefte om terug te gaan en heb ook geen contacten onderhouden. Een kibboetsnik zei: “Enjoy life as long as you can” en leefde ook naar die instelling. Het was toen al een harde maatschappij.’ Susan zou iedereen het werken op een kibboets aanraden, vooral wie avontuurlijk is. ‘Ik denk dat vrijwilligers niet te zwaar moeten tillen aan de politieke situatie. Die zal altijd een rol blijven spelen. Toen ik erheen ging, was premier Rabin net vermoord. Maar ik heb ook de eer gehad Shimon Perez bij ons op de kibboets te zien. Je moet gewoon de capaciteit hebben om het mooiste van je leven te maken.’ Rianne zou nog wel eens terug willen naar Israël, maar dan om te reizen, niet om er te werken.
‘De kibboets is de laatste jaren juist weer heel populair bij de Israëliërs zelf’, vertelt Ada. ‘Er is sprake van een trend dat veel jonge echtparen uit Tel Aviv op de kibboets gaan wonen. Er wordt een salaris uitgekeerd voor eventuele werkzaamheden naast de baan die ze in de grote stad hebben en ook de kinderopvang is er heel goed geregeld. De mensen kunnen hun eigen huis kopen op eigen grond. De kibboets is bezig aan een tweede leven.’

Het kibboetsgevoel beleven in een hotel? Veel kibboetsen hebben een metamorfose ondergaan: van socialistisch bolwerk tot hedonistisch kuurresort. Verspreid over het land zijn diverse hotels, boerderijen en bungalowparken verrezen op plaatsen waar vroeger een kibboets was of waar de kibboets juist nog intact is gelaten om een authentiek gevoel te geven. Er zijn kuurresorts aan de Dode Zee en farm stays in het noorden en in het binnenland. Het is mogelijk om als rondreizende bezoeker bij een hotel te vragen of er een kamer is, maar veelal worden pakketreizen geboekt via reisorganisaties in eigen land. Een fly-drive langs kibboetshotels is ook heel populair. De volgende organisaties bieden kibboetsaccommodatie aan: Issta Lines: http://www.issta.nl Isropa Reizen: http://www.isropa.nl Drietour Reizen: http://www.drietour.nl Oppenheim Travel: http://www.oppenheim.nl Zelf vrijwilliger worden? Via Issta Lines kun je je aanmelden als vrijwilliger op een kibboets. Je verblijft er minimaal twee en maximaal zes maanden. Leeftijd tussen de 18 en 35 jaar. Een werkweek is zes dagen en je hebt drie dagen vrij per maand. Accommodatie en eten zijn inbegrepen en je krijgt ook zakgeld. De kibboets bepaalt welke werkzaamheden je gaat uitvoeren, maar je kunt wel een voorkeur uitspreken. De kibboets als onderdeel van een grotere reis en alles zelf regelen? Kijk op http://www.kibbutz.org.il om het rechtstreeks te organiseren.