Somalië

‘Denk je nog wel eens aan wat je daar hebt gezien?’
Whalid begint te huilen.
‘Of wil je er niet aan denken?’
Nee, hij wil er niet aan denken. Hij wil niet praten over wat hij in Somalië allemaal heeft meegemaakt.
‘En nu moet je terug?’
Whalid huilt. Stilletjes, zonder geluid.
‘Heb je ook leuke herinneringen aan Somalië?’
Hij schudt z’n hoofd: ‘Niets dan dode mensen.’
Dikke tranen biggelen over Whalid’s donkere wangen.
Met zijn handpalmen veegt hij ze weg. Tevergeefs, want ze blijven komen.
Whalid heeft geen vader en moeder meer, alleen een oma. Ook zij moet terug. In tranen vertelt Whalid zijn verhaal.

Door burgeroorlog in Somalië zijn veel mensen gevlucht. Honderdduizenden zijn naar Kenia, Ethiopië of Djibouti getrokken en enkele tienduizenden naar het Midden-Oosten en het Westen, waaronder, zoals Whalid, naar Nederland.
Somalië is (afgezien van Somaliland) een chaotisch land met weinig tot geen wetten. De economie zit door droogte en oorlog al jaren in een diep dal. Het behoort tot de armste landen ter wereld. Ongeveer 70% van de bevolking leeft van de landbouw, maar door grote droogte loopt dit getal terug. Ze leven voornamelijk van vlees en melk, wat typisch nomadenvoedsel is. Bananen zijn het voornaamste exportproduct en zorgen voor bijna de helft van alle exportopbrengsten.
‘Warning’ staat in grote letters op de internetpagina’s van Lonely Planet over Somalië. Burgeroorlog, gevechten tussen clans, jongeren met vuurwapens, ontvoeringen en kapingen zijn aan de orde van de dag. Naar Somalië reizen is dan ook af te raden. Afgezien van het gevaar van rebellen is er weinig voedsel en water, een slechte infrastructuur en beperkte medische voorzieningen. Bovendien is in het land de steun voor Osama bin Laden groot waardoor Amerika Somalië als mogelijk militair doelwit ziet in de oorlog tegen terrorisme. Washington is namelijk bang dat Somalië zal uitgroeien tot de nieuwe thuisbasis van al-Qaeda. Het land wordt ervan verdacht bijdragen aan het internationale terrorisme te leveren.

Somalië, verkoop van qat.

Brits Somaliland

Aan het einde van de 19e eeuw werden de grenzen van Ethiopië getrokken met als gevolg dat er Somaliërs in Kenia, Ethiopië en Italiaans en Brits Somaliland terechtkwamen. Het Italiaanse en Britse Somaliland werden in 1960 onafhankelijk en vormden samen Somalië. Helaas was de onafhankelijkheid van korte duur, want slechts negen jaar later zorgde een militaire coup ervoor dat Mohammed Siad Barre president werd. Dictator Barre zette veel mensen gevangen en martelde en executeerde iedereen die het niet met zijn radicale ideeën eens was.
In 1977 wilde Somalië het oosten van Ethiopië annexeren omdat daar veel Somaliërs woonden, waarna een oorlog volgde met veldslagen tussen verschillende clans en het leger. In 1989 kwam het tot een hoogtepunt toen Barre’s doodseskaders 450 moslims vermoordden, waarna de president in 1991 de bergen van Zuid-Somalië in vluchtte. Daarna moest Somalië het het grootste deel van de jaren negentig zonder centrale regering stellen, met als gevolg anarchie en burgeroorlog.

Puntland

In het noordwesten scheidde Somaliland zich af, met een eigen vlag, munt en leger. Officieel erkent geen enkel land deze staat, maar door een krachtig heersende clan en een economische infrastructuur, vormt Somaliland een baken van rust in het verder door geweld verscheurde land. Een land waar krijgsheren en milities de macht uitmaken.
Eind jaren negentig riepen de gebieden Puntland en Jubaland de autonomie uit en werd het ook daar relatief rustig.
In 2000 kwam een grote groep clanleiders, belangrijke vertegenwoordigers van religieuze groepen, intellectuelen en vrouwenverenigingen in buurland Djibouti bijeen om met elkaar over de toekomst van Somalië te praten en een nieuwe regering te vormen. Er werd een overgangsregering ingesteld, maar helaas wordt die door veel bendeleiders nog steeds niet gerespecteerd. De regering krijgt maar geen greep op het land. Door rivaliserende milities en de onmacht om iets aan het voedseltekort en rampen te doen hebben inmiddels al meer dan een miljoen mensen de dood gevonden en is het land ernstig verscheurd.

Verschillende clans

Het Somalische volk valt uiteen door het bestaan van verschillende clans, waarbij afstamming en bloedbanden een belangrijke rol spelen. Door de twisten tussen de clans zijn veel burgeroorlogen ontstaan. De drie hoofdclans zijn de Irir, de Darod en de Saab, die op hun beurt weer uit talloze clans en subclans bestaan. De Irir heeft de meeste clans en subclans, waaronder de Issak, de clan die zichzelf onafhankelijk verklaarde en zich in Somaliland vestigde.
Traditionele dans, muziek, volksliedjes, literatuur en poëzie zijn erg populair in Somalië. Somaliërs dansen vaak om boze geesten te verjagen of voor de bescherming van gewassen. Daarnaast kennen ze een regen- en een oogstdans.
Veel jonge meisjes worden door hun familie uitgehuwelijkt aan oude mannen met in ruil daarvoor een bruidsschat. Bovendien worden nog steeds veel meisjes in het geheim besneden, terwijl het officieel verboden is. Een verschrikkelijke ingreep die met veel pijn gepaard gaat en waarna het meisje ook nog eens het risico loopt op infecties of zelfs onvruchtbaarheid.

Nationale parken Somalië

Hoewel (momenteel) wordt afgeraden naar Somalië te reizen, heeft het land wel degelijk toeristisch interessante plekken. De grootste attracties van Somalië zijn de mooie kust met zijn lange zandstranden en de vele nationale parken. Kismayo National Park en Hargeysa National Park zijn het bekendst, maar er zijn ook nog veel kleine nationale parken. Met name in het zuiden, bij de grote rivieren, kun je buffels, cheeta’s, giraffes, olifanten, leeuwen, luipaarden, neushoorns, nijlpaarden en zebra’s aantreffen. Of ga naar Daloh Heritage Reserve en het Golis Range Forest. Allebei prachtig, met watervallen, schitterende subtropische wouden, rivieren en stroompjes. Er leven leeuwen, hyena’s en andere unieke diersoorten.

Berbera

Somalië heeft heel mooie, onontdekte stranden en de langste kustlijn van Afrika. Maar liefst 3200 kilometer! Bij het plaatsje Berbera, dat vroeger een echte havenstad was, vind je een aantal mooie stranden en de ruïnes van Egyptische moskeeën en forten. Ga naar Bossaso in het noordoosten en de rotsen bij Xeeb-buur en duik vanaf de rotsen het kristalheldere water in.
Het meest populaire strand van Mogadishu is Gezira, ondanks de haaien die er zo nu en dan opduiken. De privé-stranden van hotels zijn beschermd tegen haaien en hebben daarnaast meestal een zwembad.
Een andere plek om te verblijven is de helemaal in het zuiden gelegen kustplaats Chismaio. De stad is gebouwd in Arabisch-Portugese stijl en heeft een paar mooie stranden. Het ligt dicht bij een groot Nationaal Park en de Bajuni-eilanden.
In Garoe kun je ‘s nachts naar de wind in de woestijn luisteren. Bij Labadai bevindt zich een lepra kolonie. En Puntland kun je paardrijden. De Somalische paarden uit die streek zouden afstammen van de paarden van de antikolonialistische rebel ‘Mad Mullah’.

Mogadishu

De hoofdstad Mogadishu telt bijna aan miljoen inwoners. Het ligt aan zee en werd in de tiende eeuw door Arabieren gesticht. De stad beleefde haar hoogtepunt in de dertiende eeuw toen de moskee van Fakir al Din en de minaret van de grote moskee gebouwd werden. Het verschil tussen Mogadishu en andere Oost-Afrikaanse steden is dat het nooit veroverd is geweest door de Portugezen, maar altijd bestuurd is gebleven door de eigen bevolking, totdat de bevolking zich overgaf aan de sultan van Oman in de 19e eeuw. In het midden van de 20e eeuw namen de Italianen de macht over. Die invloed is tot op de dag van vandaag nog steeds merkbaar: macaroni en spaghetti zijn naast rijst bijna overal in het land te vinden.
Hammawein is het oude gedeelte van de stad. In het centrum zie je veel goud- en zilvermarktjes en staat de Fakir al Din moskee uit de 13e eeuw. Van een andere moskee genaamd ‘Sjeik Abdul Aziz’ weet niemand wanneer hij gebouwd is. Volgens de legende is deze moskee vanzelf uit zee opgerezen. Een andere belangrijke bezienswaardigheid is het Nationale Museum, met vooral veel spullen uit Egypte en voorwerpen uit de tijd van de Perzische en Portugese overheersing.
Je moet beslist een bezoek aan een markt brengen. Levendig en vol met locals. Je zult er veel qat-verkopers tegenkomen. Qat is een genotsmiddel, maar dan vrij mild. In veel landen (in Afrika en het Midden-Oosten) zie je mannen er ‘s middags en ‘s avonds op kauwen. Wees niet verbaasd als je tijdens een conversatie met een Somaliër qat krijgt aangeboden. Qat vermindert trouwens je eetlust en je krijgt er een erg droge mond van.

Baidoa

De drukste markt van Mogadishu is de Bakaara-markt. Vlak bij deze markt werd in 2001 het eerste internetcafé van Somalië geopend. Zo’n tweehonderd kilometer ten noordwesten van Mogadishu ligt Baidoa, met een moskee, een markt en veel goedkope hotels. Ook de oude stad Amoud is een bezoek waard.
De nationale sport van Somalië is voetbal. Grote kans dus dat je een groep Somalische jongens op straat een balletje zult zien trappen. Doe gerust mee, dat vinden ze vaak alleen maar leuk.
Neem eens een kijkje in een ‘discount store’. Je kunt er vaak van alles kopen, tot aan mobieltjes en digitale camera’s toe voor slechts een fractie van wat het bij ons kost.
Ook kun je een hennatatoeage laten zetten. Vrouwen dragen dat o.a. naar bruiloften. Na een paar weken is het eraf en het is niet duur. Mocht je de kans krijgen een Somalische bruiloft bij te wonen dan moet je dat zeker doen. Kleurrijk en levendig, met veel eten, drinken en dansen.
Een bruisend nachtleven zul je in Somalië niet aantreffen. Maar ondanks dat er geen disco’s en nachtclubs zijn, is het ’s avonds toch druk op straat. In bijna elke grotere stad vind je restaurants waar muziek wordt gemaakt en liedjes gezongen. Mannen drinken thee en luisteren naar het nieuws op de BBC of kijken Somalische televisie. Alcohol wordt officieel niet geschonken, het is immers en moslimland, maar hier en daar kun je het (duur, omdat het geïmporteerd is) wel vinden. Somalische vrouwen zie je in dergelijke tenten niet. Ze mogen niet met mannen in openbare gelegenheden eten.
Probeer ‘Ruwaayed’ mee te maken: een typisch Somalische mix van theater, muziek en komedie. Vraag of een Engelssprekende Somaliër mee gaat, anders begrijp je niets van dit live gebeuren.
Somaliërs zijn erg gastvrij naar buitenstaanders, maar voelen tussen de clans onderling vaak niets meer dan diepe haat. Het is lastig om er achter te komen welke clan de andere mag en welke niet. Het lijkt alsof ze goed met elkaar omgaan, maar ben je als reiziger met iemand van een bepaalde clan of stam alleen dan heb je grote kans een negatief verhaal over en andere clan te horen.

Somaliland

Somaliland wordt ook wel Somalië‘s vergeten succesverhaal genoemd. Het noordwestelijke deel van Somalië heeft zichzelf tot republiek uitgeroepen en hoopt nog steeds op internationale erkenning. Het heeft een eigen vlag, munt en leger. Met een referendum in mei 2001 wilde de zelfverklaarde republiek Somaliland haar afscheiding van Somalië eindelijk officieel maken. De internationale gemeenschap ziet Somaliland echter niet als apart land.
Al in 1963 sprak Afrika af dat de landsgrenzen nooit meer veranderd zouden worden. Internationale organisaties zijn bang dat als ze Somaliland erkennen, er dan nog veel meer Afrikaanse landen uit elkaar zullen vallen. Overal op het continent kunnen dan sluimerende conflicten oplaaien.

Hargeisa

De hoofdstad van Somaliland is Hargeisa. Een van de belangrijkste bezienswaardigheden is de tombe van sjeik Maddar, de stichter van de stad. Ook is de ‘War memorial’ een bezoek waard. Je ziet een Airforce MiG Jet Fighter uit de jaren tachtig. Tussen 1988 en 1990 is Hargeisa flink gebombardeerd door dictator Siyaad Barre. De bombardementen kostten aan zo’n 50.000 Somaliërs het leven. Een groot deel van de stad is opnieuw opgebouwd, maar vergeten is men het nog niet.
Ondanks de onzekere status ontwikkelt Somaliland zich wel. Er zijn geen gewapende bendes die de straten onveilig maken en de ambtenarij werkt redelijk effectief. Net als Puntland slaagt Somaliland erin de orde te handhaven, controle uit te oefenen op het gebruik van geweld en sociale zekerheid en economisch herstel te waarborgen. Mobiele telefoontarieven schijnen de laagste ter wereld te zijn en er zijn al jaren internetcafé’s. Er wordt Somali, Arabisch en Engels gesproken.
Somaliland wil zich niet meer aansluiten bij de rest van Somalië uit angst de stabiliteit die ze met moeite verworven hebben weer op het spel te zetten. Op 18 mei 2004 viert het land haar dertiende onafhankelijkheidsdag.

Naar Somalië

Somalië heeft een heel oude en fascinerende cultuur en is nog niet verpest door toerisme. Helaas is Somalië de gevolgen van de burgeroorlog nog lang niet te boven. Het heeft weliswaar eindeloze stranden, nationale parken met een grote verscheidenheid aan diersoorten en tropische planten en een interessante cultuur, maar het is niet verstandig er op dit moment naartoe te gaan. Bovendien is het moeilijk een visum te krijgen. Als je gaat, kies dan voor het noordelijkste stukje: Somaliland. Dat is wél relatief rustig.
Whalid, het jongetje uit het begin van het verhaal, moet terug, want hij heeft geen status. Terug naar de verschrikkingen van zijn land; naar een land waar hij geen ouders heeft, waar zijn huis is afgefikt en waar zijn opa voor zijn ogen vermoord werd. Whalid, een getraumatiseerd jongetje van elf. En zoals Whalid zijn er heel veel.