Reis om de Wereld
Voeding voor reizigers

Festas Juninas in Brazilië: voor als je carnaval gemist hebt

49

De geur van houtvuur en geroosterd mais, de kleurige slingers en de tonen van de accordeon die de quadrilha speelt. Op het plein voor de school ‘Vila Esperança’ in Goias is de festa junina gaande, het is één van de zes festas juninas waar ik binnen twee weken geweest ben, en het zal gelukkig nog niet de laatste zijn dit seizoen.

Door: Annet Breure

Brazilië is deze maand niet alleen in de ban van voetbal, maar ook van de juni-feesten. De festas juninas zijn net als het carnaval grootse nationale festiviteiten. In tegenstelling tot het carnaval worden de festas de São João, zoals de feesten ook wel genoemd worden, door heel het land gevierd, van metropool tot boerengehucht, van de kust tot in binnenland, van het noorden tot in het zuiden.

Festas Juninas in Brazilië

De festiviteiten in Brazilië zijn geïnstitutionaliseerd in die zin dat elke basisschool een feest organiseert en de kinderen de typische dans, de quadrilha, leren. Maria (66 uit Rio de Janeiro)  vertelt: “Iedereen heeft als kind op school de gekleurde vlaggetjes aan de slingers geplakt. We deden dat met plaksel gemaakt van bloem en water.”

De festas juninas zijn oorspronkelijk een katholiek feest gewijd aan São João (ter ere van de geboortedag van Johannes de doper), São Pedro (Petrus) en Santo Antonio (beschermheilige vanhet huwelijk). De feestperiode begint op 12 juni, de Braziliaanse valentijnsdag en duurt vaak tot diep in juli. “Als mensen hier willen trouwen, dan stoppen ze een beeldje van São Antonio op zijn kop in een glas, met zijn hoofd in het water en vragen hem om hulp!” zegt Ana-Luisa lachend (30, uit Goiania).

Festas Juninas carnaval

In grote steden is er elke avond wel ergens een festa junina, en zijn ze uitgegroeid tot ware festivals, met optredens van artiesten. In kleinere plaatsen zijn er elke weekenddag meerdere festiviteiten. Feesten worden veel door particulieren georganiseerd op een plein in de wijk, of op het eigen erf. De feesten trekken steeds meer toeristen, met name in het noordoosten van het land. Caruaru, in de staat Pernambuco, trok in juni 2018 ruim 2 miljoen toeristen.

Meer boers dan paaps

De maand juni betekent ook het einde van de regentijd en de oogsttijd van het mais. Dit speelt eenminstens net zo belangrijke rol als het religieuze aspect van het feest, zo niet belangrijker. Dit komtonder andere door de verminderde populariteit van het katholicisme. Er worden typische maisgerechten gegeten en veel mensen, zeker de kinderen, gaan verkleed als boer. Ze doen geruite blouses aan, een verstelde overall, een rieten of leren hoed en cowboylaarzen. De dames doen paardenstaarten in en schminken sproeten op hun wangen.

De typische muziek en dans van de quadrilha, met Luis Gonzago als bekendste muzikant en componist heeft zijn oorsprong in Europese rijdansen. Ook zijn er andere oude Europese elementen terug te vinden in de festa junina, zoals de danç a de pau. Dit is een dans uit het zuiden van Brazilië, waarbij al dansend linten rond een paal worden gevlochten, net zoals in de Noord-Europese meidansen.

Ai, een luipaard!

De quadrilha trekt als een film voorbij, het is als het ware een verhaal. Men danst in paren in een groep en beeldt gebeurtenissen die ad hoc worden omgeroepen uit. Wordt er geroepen ‘ai, a chuva!’ (pas op, regen!) dan houdt de man zijn hoed boven zijn dame ter bescherming. Wordt er geroepen: ‘ai, a onça! (pas op, een luipaard!), dan springen alle dames gillend in de armen van de mannen. En dan mijn favoriet: o cavalinho, de paardengalop, waarbij de stelletjes om de beurten een ronde met elkaar galloperen. De kinderen doen serieus hun best op hun optreden. De volwassenen dansen de quadrilha net zo goed, gierend van het lachen.

Festas Juninas quadrilha dans

Carnavalisering en stereotypes

Terwijl de meerderheid er lustig op los feest plaatsen enkelingen een kritische noot bij sommige varianten van het feest. Op scholen komt het bijvoorbeeld wel eens voor dat kinderen wordt geleerd gebrekkig Portugees te praten, om boerser te lijken.

De boer is een stereotype geworden en is zeker niet meer representatief voor de hedendaagse boer. Waren vroeger de verstelde kleding een teken van de best onderhouden kleding die men had, tegenwoordig zou dat zeker niet meer de meest feestelijke uitrusting zijn van een boer. Critici noemen het verkleden als boer en alles vrolijk en grappig maken, het lachen om de misère van de boer, de carnavalisering van de festas juninas.

Lorenzo (45) komt oorspronkelijk uit Turijn, Italië. Hij woont nu elf jaar in Goias en werkt op basisschool Vila Esperança. Tijdens de voorbereidingen voor het feest sprak ik met hem. Met een bezorgde uitdrukking op zijn gezicht vertelt hij me: “Eerst bewaakten ouderen de tradities tijdens de festa junina, dat is nu minder.

De Bumba meu Boi wordt dit jaar voor het eerst niet opgevoerd, in plaats daarvan wordt er een Peruviaanse dans gedaan. Ik vind het zonde, het is magisch om in het lijf van de boi, de os, te kruipen. Het is een traditionele dans en performance uit het noordoosten van Brazilië.

De geschiedenis van veel van de verhalende dansen die Brazilië rijk is, is anti-elitair en rebels, dat element gaat steeds meer verloren. Iets anders waar ik me zorgen om maak zijn hoe genderverhoudingen in sommige quadrilhas worden aangeleerd aan kinderen.

Ik heb een keer een versie meegemaakt waarin de man het geld in zijn zak aan de vrouw laat zien, waarop ze hem kust! Dit is een uitzondering, maar toch.”

’s Avonds zie ik Lorenzo weer en galloperen we lachend de cirkel van de quadrilha rond. In deze quadrilha danst iedereen met elkaar, mannen met mannen, vrouwen met vrouwen, kinderen met volwassenen en komt er geen geld of kusjes bij te pas. We zingen één van de bekende liedjes mee:

‘Ik bad tot São João of ik mocht trouwen,
hij zei nee, dat ik daarvoor bij Santo Antonio moest wezen,
Ik vroeg hem om me dan tenminste een verwijsbriefje te geven,
hij werd boos en zei dat hij dat alleen voor doop deed,
São João verhoorde mijn gebed niet en
São Pedro vluchtte naar de poorten van het paradijs/hemel,
hij zei: ik ben de sleutelbewaarder, ik ben nooit een huwelijksambtenaar geweest!
Het huwelijk, het huwelijk, daarvoor moet je bij Santo Antonio wezen.

Auteur Annet Breure is Arabist, freelance schrijver, reisjournalist, onderzoeker en Nia-dansdocent en schrijver van het boek Nia, Plezier in het bewegen.